Workshop Leemstuc met lokale leem.

Wil je meer weten over het stucen met leem uit jouw eigen buurt, lokale leem? Of over stucen met leem op kalk-hennep, houtvezelplaten of op OSB-platen? Lees dan zeker verder dit verslag over deze workshop stucen met leem van liefst een werkweek lang!

Een workshop leemstuc met lokale leem voor een gevarieerde groep geïnteresseerde doe-het-zelvers bij Geertje en Joris in Friesland. De opzet was eenvoudig : “Wil je leren stucen met leem? Doe dan mee!”. Nadat Geertje via haar blog en facebook mensen had opgeroepen en ook via de Leemshop zich geïnteresseerden meldden, vormde zich een groep van enthousiaste vrijwilligers, familie, vrienden, kennissen en buurtbewoners.

Wat ging er allemaal aan vooraf?

Geertje en Joris hebben enkele jaren geleden een oud en vervallen boerderijtje gekocht in Friesland, vlak bij Wolvega. Het pand was niet meer te redden en is dus volledig opnieuw opgebouwd. Dat is (nog steeds) een enorm intensief pad omdat ze niet altijd voor de makkelijkste oplossingen gekozen hebben. Ze hadden en hebben namelijk ambitieuze doelen. Het huis moest :

• passen in het goed bewaarde cultuurlandschap rond het Lindedal;
• zoveel mogelijk zelfvoorzienend zijn op energiegebied (nul-op-de-meter-woning);
• en bovendien gebouwd worden van dampopen, bio-based materialen.

Op haar blog Geertjes Hof schrijft Geertje over hun werkzaamheden, keuzes en voortschrijdende inzichten. Wil je hun ervaringen lezen? Klik dan hier: Geertjes Hof.

De situatie

De nieuwbouw bestaat uit een traditioneel gebint van houten balken met een sporenkap. De buitenmuren zijn opgetrokken uit kalkhennep (lees er meer over op het blog van Geertje : Kalk-Hennep). Het dak is geïsoleerd met een dikke laag vlaswol en houtvezelplaten. De binnenmuren zijn grotendeels van OSB-plaat (met een geluidsdempende houtvezel vulling). Eén van de binnenwanden is ook met houtvezel-isolatieplaten bekleed.

Er moesten dus drie verschillende ondergronden gestuct worden: kalkhennep, houtvezel-isolatieplaat en OSB, die elk hun eigen aanpak vergen. Héél geschikt voor een grote workshop leemstuc.

Lokale leem

Geertje en Joris wilden het liefst lokale (kei)leem gebruiken om de milieu-impact van het huis zo laag mogelijk te houden in verband met het transport. Ze hadden daartoe leem gehaald bij een boer uit de buurt.

De keileem lag op een hoop op hun erf en daags voor de workshop hebben we de leem in een grote badkuip geschept en een nacht laten weken in water. De bedoeling daarvan was om ook alle harde stukken keileem zacht te laten worden. Dat idee werkte prima en de leem liet zich goed mixen met water. Alleen bleek tijdens het mixen dat de leem erg onzuiver was. Er zaten toch wel erg veel stenen (en zelfs puin!) door. Vóór het stucen moest de leem dus eerst gezeefd worden.

Scheppen, weken, zeven en mengen

Maar hoe doe je dat? Na een zoektocht kwamen we een rol kippengaas tegen met een fijnheid van 1cm². Prima, dan zeef je de echt grote delen eruit en de rest vis je er wel uit tijdens het stucen. Na anderhalve dag scheppen, weken, zeven, mengen met wit zand en stucen, bleek dat het klaar maken van de lokale leem toch wel veel werk was en veel extra energie en tijd van de deelnemers kostte.

Tijdens de workshop hebben we daarom uiteindelijk toch ook een bigbag gebruiksklare Nederlandse Basisleem (relatief lokaal : uit Drenthe) laten komen. Overigens was het (op de stenen en puin in de leem na) prima werken met de lokale leem. Het hechtte ook prima. Het klaar maken was alleen teveel extra werk voor een workshop leemstuc.

NB: Rivier- en zeeklei bevatten, in tegenstelling tot keileem, geen stenen (mits zuiver gewonnen). Dus als je op die grondsoorten woont, kan experimenteren met zelf gemaakte leem wel een optie zijn.

Lokale leem over kalk-hennep.

De combinatie van kalk-hennep en leemstuc is een erg goede match. De hoofdregels voor ondergronden voor leemstuc zijn dat het zuigend en ruw moet zijn. Kale baksteen voldoet daar bijvoorbeeld ook héél goed aan. Je hoeft niet te voorstrijken. Alleen maar flink natspuiten met water voordat je gaat stucen. Het eventuele stof wat op de muren zit, maak je daarmee ook onschadelijk.

Bij Geertje en Joris zijn de kalk-hennepwanden gestort maar je kunt ook bouwblokken van kalk-hennep kopen en daar een muur van bouwen. Er zijn zelfs bedrijven die het spul spuiten. Welke methode je ook kiest, de muur is vaak niet helemaal vlak en alleen daarvoor is een laag basisleem nodig om alle oneffenheden “uit te vlakken”. Maar ook vanwege de ruwheid van kalk-hennep is een ¨raaplaag” (of “basislaag”, “onderlaag” of “unterputz” in het Duits) van basisleem nodig.

Na enig beraad kozen we voor een dikte van de basisleemlaag van 12 mm. Eerst was het plan om het op 2 cm dikte te doen in verband met de steentjes in de lokale leem. De maximale korrel in de leem bepaalt de minimale laagdikte. Maar omdat we de leem toch moesten zeven vanwege het puin, zou een dikte van c.a. 1 cm prima zijn. En toevallig was de plaat die Joris verzaagde voor geleidelatjes 12mm dik, dus 12mm werd het!

Geleidelatjes

Met een groep beginnende stucadoors die met meerderen tegelijk op 1 muur werken, is het erg lastig om allemaal op dezelfde dikte te werken. Daar zijn geleidelatjes héél handig voor. Na bevestiging konden we beginnen met stucen en daarna afreien. Na het reien moesten de houten latjes er meteen uitgehaald worden en de sleuven gevuld met leem. Daarna opnieuw reien om het eventuele teveel aan lokale leem van de sleuven te halen. Alles mooi vlak? Dan meteen door om de stuclaag te wapenen.

Tip : zet de stuc altijd dikker op dan het latje. Dan maak je het jezelf véél makkelijker tijdens het afreien.

Wapening van basisleem

We hebben op alle muren een volvlaks wapening aangebracht. Da’s niet altijd nodig bij basisleem , maar wel als je dikker werkt dan 1cm, zoals hier. Tijdens het drogen van de leem zal je stucwerk gaan barsten als je meer dan 1 centimeter in één laag aanbrengt (kan verschillen per merk en soort basisleem). Bovendien is het altijd zéér te adviseren om wapening te gebruiken over bouwplaten (zoals OSB, houtvezel-isolatieplaten, gipsplaten, fermacellplaten, enzovoorts). Zo niet, dan loop je het risico dat er scheuren ontstaan waar de naden tussen de platen zitten.

Ook op de kalkhennep hebben we wapening gebruikt. Het gebint van het huis en het houtskelet waar de kalkhennep omheen was gestort, waren bij het drogen gaan werken. Daardoor waren er her en der wat scheuren in de kalkhennep ontstaan. De wapening voorkomt (hopelijk) dat die scheuren doorwerken in de leem.

Voor de wapening kan zowel jute gebruikt worden als glasvezel. Dat laatste blijft wat meer in vorm en gaat niet rekken, ook niet als het nat is. Het gaas netjes vastspanen en na enige tijd “nat-in-nat” afwerken met een dun laagje extra fijne Nederlandse Basisleem en laten drogen. Pas als het geheel gedroogd is, kun je het gaan leemfinishen. Maar da’s waarschijnlijk voor een latere workshop leemstuc.

Tip : denk aan het overlappen van de banen van je wapeningsgaas met minimaal 10cm.

Ronde hoeken

In de buitenmuren van kalk-hennep zaten natuurlijk ook de ramen. Geertje en Joris wilden graag rond afgewerkte dagkanten of neggekanten van hun raamkozijnen. Deels omdat het mooi staat bij leem maar ook om bij dikke muren wat meer licht binnen te laten. Joris verzorgde het stoffige voorwerk door de hoeken van de kalk-hennep bij te zagen om een mooie ronde ondergrond te maken voor het leemstucwerk.

Lokale leem over houtvezel-isolatieplaten

De houtvezelplaten waren bevestigd op een ondergrond van OSB dus ze zaten goed vast en met een stabiele ondergrond. Volgens de fabrikant waren de platen stucbaar. Dat is wel even goed om na te gaan, want niet iedere houtvezelplaat is ook stucbaar. Dat betekent dat je de platen niet hoeft voor te behandelen om er overheen te stucen.

In de praktijk wordt daar (ook door vaklui) verschillend mee omgegaan. De een brengt er toch een grove leemprimer over aan voor dat zij/hij gaat stucen en de ander (waaronder ik) doet dat niet. In mijn ervaring zit er niet bijster veel verschil tussen het stucen over een voorgestreken stuc-klare houtvezelplaat of over een “kale”. Als je voor de zekerheid toch wilt voorstrijken, houd er dan rekening mee dat je tot 2x zoveel voorstrijk nodig hebt over de houtvezelplaten dan op de emmer staat vermeld.

Prachtig en lastig

Toch vind ik zelf deze prachtige platen tijdens het stucen de lastigste ondergrond voor leemstuc. Je kunt de leem minder goed “in de poriën” van je ondergrond drukken. De uiteindelijke hechting van de leem komt pas na enige tijd goed tot stand, terwijl dat bij kalk-hennep bijvoorbeeld vrijwel meteen goed gaat tijdens het opzetten van de leem. Er valt dus nog wel eens wat naar beneden. Geeft niks, dan doe je het nog een keertje..

Mindfull stucen

Soms helpt het om de houtvezelplaten eerst licht te benevelen met water. Of breng eerst een wat dunnere laag aan en geef die enige tijd om te hechten. Daarna kun je dan op gewenste dikte afwerken (of dikker, zoals bij reilatjes). Werk in ieder geval wat langzamer en breng met aandacht de leem op de muur aan. Mindfull stucwerk dus. Probeer in je beweging de leem ervan te overtuigen dat het moet blijven zitten. En na enig aandringen zul je zien dat de leem “luistert”.

Ook bij deze ondergrond hebben we gewerkt met de lokale leem. De raaplaag van basisleem recht gemaakt met latjes en een rei. En tot slot gewapend met een gaas. Over het gaas hebben we “nat-in-nat” een dun laagje extra fijne Nederlandse Basisleem aangebracht om alle gaas te bedekken en het klaar voor de leemfinish te maken.

Leemstucen over OSB-platen

OSB is wel een aparte ondergrond voor leemstuc. Leemstuc droogt namelijk uitsluitend door verdamping van het toegevoegde water. Ook het water dat in een ondergrond trekt die zuigend is (baksteen, kalk-hennep, etc) moet er op enig moment weer uit en doet dat ook via verdamping. De dikke laag leemstuc die je op je OSB platen smeert, blijft dus best een tijdje vochtig. Afhankelijk van de omstandigheden (droog weer, nat weer, ventilatie, warmte, kou) duurt dat soms te lang voor een “gevoelige ondergrond als OSB of fermacell.

De door leemfabrikanten voorgeschreven methode om te leemstucen over OSB-platen is het aanbrengen van een brug, zoals gipsplaat, houtvezelplaat (Gutex of Pavatex bijvoorbeeld) of leemplaat. Maar soms is daar om wat voor reden dan ook geen mogelijkheid toe en moet je direct over de OSB plaat stucen. Houd er dan rekening mee dat afhankelijk van de constructie een OSB-plaat gebruikt kan zijn als een constructieplaat en niet als een afwerkplaat. De plaat kan dan onder druk staan en in de loop vande tijd kan de plaat bewegen en uiteindelijk de hechting van de leemstuc beinvloeden. Je loopt dus het risico dat de leem loslaat. Die risico’s zijn door het gebruik van een brug als gips-, houtvezel- of leemplaat véél minder.

Niet te dik

OSB is eigenlijk niet zo gediend van langdurige blootstelling aan vocht. De plaat kan er niet goed tegen. Daarom is het zaak niet teveel leem tegelijk op de platen aan te brengen.

Hechtleem helpt daar bij. Dat is een fijnkorrelige leem met cellulose (de ouderwetse behangselplak, gewonnen uit bomen) die je zonder voorstrijk kunt aanbrengen op een ondergrond. En zo hebben we dat ook hier op de OSB-muren gedaan.

Eerst flink de OSB-platen geschuurd en daarna een laagje Claytec Hechtleem aangebracht en met een lijmspaan met tanden van 10mm de overtollige Hechtleem weer verwijderd. Je krijgt dan een wand met allemaal verticale of horizontale “rulletjes”. Die moeten weer vlak gemaakt worden en dat kan mooi door er een wapeningsgaas in te strijken met de spaan. Het wapeningsgaas was toch al nodig voor de naden tussen de OSB-bouwplaten. Tijdens het spanen trekken de rulletjes weg en wordt de muur vlak.

Warm

Tenminste als het niet erg warm is en de Hechtleem toch nog redelijk snel hard wordt waardoor het gaas er niet helemaal meer in wil. Dat was nu ook het geval. Op zich geen probleem, maar het kost wel wat meer Hechtleem want je brengt dan ook weer “nat-in-nat” een dunne laag Hechtleem aan over het gaas om het klaar voor leemfinish te maken.

Toch dik stucen over OSB?

Stel je nou voor dat je over OSB-platen niet 5 mm Hechtleem wilt aanbrengen en leemfinish, maar wel 3 cm basisleem. Wat moet je dan doen? Nou, dan laat je de Hechtleem eerst volledig drogen. Bij het aanbrengen van de volgende laag (in dit voorbeeld : basisleem) trekt het vocht van de basisleem in de eerste laag Hechtleem en bereikt dus de gevoelige OSB-plaat niet meer. Doe dan niet die 3 cm in één keer, maar breng eerst een centimeter dik aan en laat die ook weer volledig drogen. De buffer voor het vocht wordt steeds groter en kan steeds meer hebben.

Tip : schuur je OSB platen met grof schuurpapier voor een optimale hechting met de Hechtleem.

Afsluitend

De werk bij Geertje en Joris is nog niet gedaan. Er is nog veel te stucen en daarna komt overal Leemfinish overheen. Bovendien hebben ze nog plannen voor een lemen vloer, afgewerkt met lijnolie. Er is dus nog genoeg te doen daar in Friesland!

Het was de eerste keer dat ik met lokale leem heb gewerkt en het viel me zeker niet tegen. En waarom zou je het niet doen als je daar dicht bij huis de mogelijkheden toe hebt. Het vraagt wel veel werk, extra inspanningen en tijd. Als je daar over beschikt, dan kun je prachtig “slow builden¨. Heb je niet veel tijd of kost het leemstucen alleen al wel voldoende energie, dan kun je ook stucen met relatief lokale leem met de Nederlandse Basisleem uit Drenthe.

Voor mij was dit een héél erg leuke en leerzame ervaring om een workshop van een hele werkweek te geven. Mijn rol hield het midden tussen docent/coach en werkleider en dat is anders dan bij workshops op locatie van een halve dag. Het voelde ook als een werkvakantie : in een mooie omgeving, goed eten (deels van eigen erf), prima gezelschap en slapen in de buitenlucht onder een tentdoekje.

Dank je wel Bart, Bart, Ben, David, Geertje, Joram, Joris, Kees, Mireille, Tjeerd en Willemien